گزارش کار شیمی آلی ( ساخت صابون )
مقدمه
در شیمی، صابون، نمک یک اسید چرپ است. صابونها عمدتاً برای شستشو، حمامکردن و پاکیزگی استفاده میشوند ولی در
ریسیدن پارچه هم از صابونها استفاده میگردد و جز مهمی از روانسازها میباشد. صابونهای تمیزکاری و تطهیر عمدتاً از
جمعآوری روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی با محلول شدید آلکالین به دست میآیند. چربیها و روغنها ترکیبی
از تریگلیسریدها هستند: سه مولکول اسید چرپی که به یک مولکول گلیسرول متصل شدهاند.
تاریخچه
به احتمال زیاد صابون را اولین بار مصریان در درهی نیل ساختند. در حدود ۶۰۰ سال پیش از میلاد ملوانان فنیقی فن صابون سازی
را به سواحل مدیترانه بردند. در قرن اول میلادی بهترین صابون از چربی بز و خاکسترهای بدست آمده از سوزاندن چوب درخت
آلش به دست میآمد.تا پایان قرن هجدهم صابون را از چربی حیوانی و خاکستر چوب تهیه میکردند.در همان موقع معلوم شد که
میتوان به جای خاکستر چوب از سود سوزآور که قلیای حاصل از نمک معمولی است استفاده کرد.درهمین زمان روغن های
گیاهی نظیر روغن زیتون، روغن نخل، روغن نارگیل، روغن کنجد و روغن سویا جانشین چربیهای حیوانی شدند.
روش تهیه صابون
همهی صابونهای دستشویی با اضافه کردن روغن نباتی یا چربی حیوانی به یک قلیای قوی ساخته میشوند. این کار در دما و فشار بالا
صورت میگیرد.آنچه حاصل میشود صابون و مادهی دیگری به نام گلیسیرین یا گلیسرول است. گلیسیرین را با یک محلول غلیظ
نمک جدا میکنند.سپس صابون مذاب را در دستگاه همزن میریزند.در آنجا عطر و مواد نگهدارنده و یا رنگ به آن اضافه میکنند.
بالاخره صابون مذاب را سرد میکنند و در اندازهی معین قالب گیری میکنند یا برش میدهند.
دو روش دیگری برای تهیه صابون نیز وجود دارد :
۵۰ گرم چربی را در یک بشر ۲۵۰ میلی لیتری ریخته و به طور ملایم آنرا حرارت دهید تا ذوب شود (دما نباید از ۷۰ درجه بالاتر برود ) .
در حالیکه چربی را حرارت میدهید ضمن به همزدن مداوم محلول سود (۷گرم در ۵۰ میلی لیتر آب) را در قسمتهای ۵ میلی لیتر به چربی
اضافه کنید. پس از افزودن اولین ۵ میلی لیتر سود، زمان اضافه نمودن ۵ میلی لیتر بعدی وقتی است که سود اضافه شده قبلی تقریبا
مصرف شده باشد.
( برای اطمینان از مصرف سود، نوک کاردک را در بشر فرو برده و یک قطره معرف فنل فتالئین روی آن بچکانید، چنانچه رنگ
آن فورا ارغوانی شد دلیل آن است که هنوز سود در محیط وجود دارد و باید به هم زدن را ادامه داد.
پس از افزودن آخرین قسمت سود، آنقدر به هم بزنید تا صابون یک حالت کشدار به خود بگیرد (بوی صابون در این حالت به خوبی
استشمام میشود.) صابون حاصل را در قالب ریخته و بگذارید یک هفته بماند تا عمل صابونی شدن کامل شود. صابون حاصل دارای
مقدار زیادی گلیسیرین است، چنانچه بخواهند گلیسیرین آنرا جدا کنند، قبل از ریختن در قالب، صابون را به مدت ۲۴ ساعت در
محلول اشباع شده نمک طعام قرار میدهند، سپس قرص صابون را از درون ظرف خارج کرده و پس از شستن به قطعات کوچک
تقسیم نموده، در هوا خشک میکنند.
و روش دیگر تهیه صابون :
در یک بالن، cc ۵۰ روغن مایع را با cc ۴۰ اتانول و۳ gr پتاسیم هیدروکسید ریخته و بمدت نیم ساعت رفلاکس کنید. پس
از اتمام این مدت چند قطره از مخلوط را در مقدار کمی آب حل کنید که اگر قطره روغنی روی آب قرار نگرفت واکنش پایان یافته و
اگر روغن در سطح آب مشاهده شد عمل رفلاکس را به مدت ۱۵ دقیقه دیگر ادامه دهید. سپس الکل موجود در مخلوط را به وسیله تقطیر
ساده جدا کنید و ماده باقیمانده در بالن را در cc ۷۵ آب مقطر گرم حل کنید. دقت کنید که حتما الکل موجود در بالن از مخلوط خارج شود
سپس آزمایش زیر را انجام دهید.
الف) مقدار ۲۵ میلی لیتر محلول به دست آمده را به ۲۵ میلی لیتر آب نمک اشباع به آهستگی اضافه کنید مخلوط را صاف کرده و
ماده جامد که صابون میباشد روی کاغذ صافی میماند. آنرا با آب نمک اشباع بشوئید و صابون را در روی یک ظرف شیشه ای پهن
کنید.
ب) مقدار ۱۰ میلی لیتر آب شهر را با ۱۰ میلی لیتر محلول صابون مخلوط کرده تکان دهید و نتیجه را بنویسید.
شرح آزمایش
هیدرولیز روغن به کمک سود یا پتاس ( قلیا ) عمل صابونی شدن می نامیم .
ترکیب یک استر با یک باز را صابونی شدن می نامند در این عمل 1 الکل و 1 نمک اسید حاصل می شود و عمل صابونی شدن به
آرامی و در گرما پیش میرود .
برای آزمایش از روش رفلاکس یا تقطیر برگشتی استفاده می کنیم یعنی بالای بالن یک کندانسور به صورت عمودی قرار میدهیم
بطوری که آب از پائین وارد و از بالا خارج شود .
درون بالن 3 گرم سود جامد و 8 میلی لیتر روغن و 40 میلی لیتر اتانول میریزیم و روی بالن شف قرار میدهیم وبالای آن
کندانسور قرار میدهیم
منتظر میمانیم تا اندکی از صابون در ظرف رسوب کند ( به صورت مایعی سفید در اطراف ظرف رسوب میکند ) بعد از آن همه ی
محتوی ظرف را درون یک بالن بزرگتر میریزیم و آن را ( بالن بزرگ ) به روش تقطیر ساده الکل آنرا جدا میکنیم .
